Saturday, December 29, 2007

uma

(kuwatit agka makupit mikanem)
by manonton dalan

manguguyuray liing tan lirep kon lilingayen toy liket tan dakep ya iyaaninoy asewek ed kandilan kakakarep, katekep toy balingit ya mangililiing na apalabas eran egta na bilay. kinamot na bilunget iray ula-ulak insan to insukib ed anisnis lan ules kon supot na arena. aki-ulop met lay makalnan sangguok ed banerber na pagew nen kuning ya kaakdol toy bulirek. mankulkulirep iray matamatak, saray gamegamet koy manin-inut ya unu-unat, untan met ed salik mandepak....amayawar so uman ayuyang ko nen melamelagak.

nilukasan koy kapot, sansankeyen kon palabasen iray manok ...isa ...dua ...talo ...apat ..lima ... no asabik so samplura unggapoak lamet ed sakey. anggad alikas koy gatel na salik ya keketketey ulmog. singa babang so kakapal da. batikak ed kawalay dalikan; inanap koy lamparaan, inyaplos kod salik ta piyan nalener ira.

“balong antotay gagawen mo sasayangen moy...petrolyo...naka mangala kay dangla ta sikatoy igusagos mo” inkuanen inangko

batikak ya angalay ulnos na dangla sikatoy ingusagos ko balet anggapoy agawa anggatel nin siyansiya. angalaak lala-engey sakey sakbat, sikatoy inyan kon loob na kamarin na manok. anta yo no dakel ya manpepesnak dakel met so ulmog. unebeng iray manok no dakel so ulmog to. no apeketan ka diyad el-el moy laen da, naangub da siguroy iya-amot mo.

apalabas ko met laray manok; diyad karakel da mikaduan grado lay kawalan ko... dakdakel nira nen say bilang ya antak. ilik so ipapakan ko ta agkami mantatanem na mais ta takewen da no nayari lan ikalot, maslak tangkay labat so natilak. siopa ni ..ey ... no agsaray narasan, antak no siopara ta sisiimen ko ra...kunwari mandidika ra insan biglan lupaken day mais...alaen day bunga to insan da isukibot ed sako...atay aminsan pinalsiit ko may kutitkutit to may sakey. agtoak anengneng ta unkukurungak ed sanib na tambak insanak unkurong ed katemelan.

kasumpal kon manpakay manok; mangalmusal kami na binulbul, maslak asin labat so laok to, balet no kapanak si inangko, agew agew ya diniguan ya manok kabuasan aroskaldo. mandasal kami antes ya mangan: maminem kamin mandasal; wala ni may dasal mi antes ya unalis ed abong. manisia kayo man o andi taruktaruk ko niya. singa pakalmaen toy liknaan mo tan anggapoy takot mon akuen anggan anto kaman ya kapalaran ya akasulat parad sika... nen...

“balong ipaway mo ramay balulang ed kamarin ta paasuban...piyan umpatey iray ulmog” inkuanen inangko. usang so iiyan mid balulang ya iknulay manok tan pesnakan metla. amarlangak na kiew, pinuulan koy usang angalaak na ambasan tangtangkay na madre kakaw balibalin paasub. kasumpal toyan gawaen ko manakir kami lay uring.

sakey ya anapan mi so panag-uring. aramay tunger, ya naa-alamid panaglinis na daralusan piyan natanemay pagey, balatong o mani. sikatotay gawaen min uring. mangotkot kami abot; kabetbetan to animeran piye kaaralem (6x10x10 piye). apisan mi bulong na ponti ya amaga, iyan mi tunger ya taloran piye insan amagan tai baka o duweg; apatiran pulgada; poulan lad satan , no manyuboyub la ikarga lamay natitilak ya tunger balet agto lalampasay tambib, insan sakubay ambasan bulong na ponti; tabunay dalin. bantayan mi tano naanggapoy asewek, say labay ton ibaga narep o walay apoy ed dalem; anapen mi singaw ed saya, mainunmay ya anapen ed labi ta maliwawa may sengaw... no walay apoy ya unlabas tabunan moy dalin tan bisibisan moy danum, tano agmo tabunan dapol so uring mo. bayawas tan dangla so ambalingit tan sankarakepan ya uring.say sakey ya lattan(limaran galon) uring katupag toy apatiran salop ya belas; presyod pagawaan.

no igapo mi ed kabuasan nabuas na kabuasan kami manakir. kutkuten mi diyad gilig so pangigapuan piyan naasigtam no nakesba, singa kami mananup na abalang ya arko (hunters of the loast ark). makapataktakot no maminsan ta biglan unsilyab no lukasan mi kanyan balkuten mi lupa mi na ambasan nisnis ya walay abot ton dugarugad takiling. wala met so akatarayan latlatan danum.... sebseban. wala may baleg ya sipit ya pandukduk mi ngalab insan iteneb ed danum...unluag ya manasewek...agmo sasangyupen may asewek ta paksuten toy anges mo. ipaagew...uring la. no wala ni manggagaway unya narayi tayon ikuno ed discovery channel “ marutak ya trabaho”(dirty job).

no tiagew la manburbur kami bulong na ipil tan madre kakaw, sikatoyay ipaagew mi ya anggad unsalangsang ya amay no kamesen mo et natemek; nayarin ipakan ed baboy o manok laokay babang. balet agyo anta lalaokan day binayon amagan tai duweg o baka. nayari metya ilako mamura labat duran salop ya belas so katupag na sakey lata(limaran gallon). say kuwarta mi so belas pati no mipaknaan kami o manangi sakoy belas so tungtungan.

diyad tiyagew amayamay so totoon unna ed abong mi ta say kuanda gawat. asalita ran gawat ta atagey lay pangalaay kanen. gawaten mi ta anggapo laray nagetel mon ulnos na salsalapi , kangkong, kilkilitis, kamoti o nabekan buga, tugi, ubi o kahoy o nagapas mon pagey, maslak la prutas kanyan gawat kuanda ed uma, balet diyad paway na uma so sananey saray totoo igawat day limaran unkerew o mi-utang ya bayaran dano gapas. iner so laen da, diyad sikami ta walay baleg ya kamarin mi apanoy ilik anggan anton bulan na taon tay say manok mi singa babang ed kakakapal.

malikeliket kamin san-aagi no wala ra ta taruktaruk day kaanakan da. ibangat da kami kalokoan ed baley o inir nin nanlapuan dan alog. singa ibangat da kamin mantila tan manayew. ay kaskasian kamid karot ed si inangko no kaalis da kanyan no arapen ya taon lilikiran milara. siak biglaak ya naandipat, agak unsempet no agni ngarem amay akasempet laran amin.

anggapoy pinandumaan na sikami so indian sikaray amputi dakel so awit-awit dan anggapoy kakanaan balet maong iran mangistorya ya no agka manasigta makasalat kay langa. agda nalukoy amak ta singa anta ton amin; pati arnis, judo, tan wala may nabenbenan toy kawes mo umbasileng ka (aikido manaya man). balet diyad pangasi to naderewan toray manok tan belas kasalat na panbelang day isusunglor, manapiger na alar, atep, dingding o puklisan dakami. karaklan da balet pamilya nen inangko saray pamilya nen amangko umpatey lad eras agto unkerew ilokanon immawet sikatoy abangonan min san-aagi. wala may bisita min kapinsan nen inangkon managselsel na lamparaan(lamp lighter) dakel ya anta ton magic; maong ya majuggling, maong ya mangistorya, maong ya mangansiyon, maong ya mangitara. inkuan to diyad sakey taon agto naliber ya amina kakapinsan to manlapud aparri anggad mindanao balet agto sasaewen ya unnad sikami ta mimisa kuno ta manpasalamat ta aliber to lamet so pinas tan mabilay ni, ibana tod pista. ta manpinsiw ed obispo.

agto manpupuklis no akabeneg nabaluwan mon biin ulandis. say kawes to andeket ya naynay ya pantalon tan long sleeve shirt. makulikuli sarag ton amina gawaen pati manbaka, labalabay toy manames na baka, iguran to nira, agto naames iran amin ed sakey agew ed karakel met... nen bibilangen kora naupot lay gamegamet ko wala niray kilaw.

agko anengneng man ya aka-ugip. mabetbet so insayo ton mantambling, mantargit na kutsilyo, manjuggling, manpana tan kainsayo nen amangko ed dipinsay bilay (selfdefense) agmaktulak ed si amangko mabetbet so tapik tod dabok. say irap ed sikato anggapoy abong to; say abong to amay sakon kambas ya berdi(natan antak laman seabag) ginawa ton singa benegabayong. anonotan kora ta nen limmaak ed kasilyas ya manirit alinggis koy lupak ya andukey lay buwek kon balbas saradon akasalming....agi kaluplupak man ya kapinsan nen inangko pati kabaleg tan impanlaman...eeeh... abeka labat iray apalabas. kasumpal na tiyagew:

manterter lay luay tawen ya tatalikepkepay dabok ed dalin ya manasewek ya pabilungeten toy kaliberliber. aliing lamet iray lamot na temel, talaib, labong, ubi, durian, lakamas, buga, garana tan balisanga. untubo lamet iray bukel na kilkilitis, dukayang, sabawil, palya, parda, saluyot, ipil, lomboy, kamantilis, madre kakaw, salomagi, sapang, untubo met iray bulobulong tan unsalumpapak ya migantil ed maaron dagem tan miperengan ed sinag na agew.

naliing met laray nauugip ya gelegele, patang, batbatog, pantat, egat, dakumo, bisukol, alireg tan soso. managos met lay malinelinew ya terter daray bulobulong tan lamolamot ya no nasapigar na salim et naimasmasan singa napaer iray kesaw ya akakkutkut ed untatakken iran pukel.

narengel mo laray kuyabkuyab daray payak ya miuusilan ya manerel na bigis na tanaman. untan met eyag na patang, batbatog na mantawag imano na aron limmesa lapur inkiwalay danum say milagroy bilay. no naasinggeran yo labat so ubong na abuos(talakay) narengel yo ray sipit dan mandadait na bulong ya magmawil ya ubong da diyan da iyatol may iknol dan pangasinan caviar.

masaliw met lay kalburo ya usaren ed pansilew na patang ed labi balet diyad sikami agmi nakaukulay silew diyad tanol da antami no iner so kawalan da tan anton klasi patang arawian kani uleg ta say uleg labanan toy silew. no mangiras kan unlabas ed labi diyad agew mangala kay bulawit insan segkasegkalen moray lengat wadtan iray patang ya una-amot pati uleg, kanyan manasigtaka. no akanengeng kayoy uleg agyo papateyen ta nabalitaan daray agagi da, insan agmo met naakan tan arawian daka.

mapaga lamet iray ateng tayo ta agda antay pangalaan day isaliw na takoko, kalapyaw o payong o kapoti, maong labat ed sikami ta walay balayang tan abyang ya talapar anggano nabasay kutikutit mo aglabat nabasay ulom tan beneg mo ta natrangkaso ka. sakey ni mairap so manpesak kanyan mabetbet pamagaen molad laman moy kawes mo. atan labat, arawian dakaray kaeskuelam...hehehehehe.

aramay alog napanoy danum nayari kan manlangoylangoy. say gawaen mi piyan anggapoy linta italem mi ramay tangkay na tabako. wala may ugaw ya atubong so ebetoy linta. say ginawa ra nilabatiba day tabako; say tabako so amatey ed sikato aliwan samay linta... pati linta inatey. amay linta agmo nalikas no wadtani ya unsesepsep no amay immalis la anggatel.

manlanglangoy kamin san-aagi, unlegepak insanak mandukduk na bisukol tan alireg nen biglan kimmelat so bikking ko... agak makaimmuas ... naiirapanak ya unanges ... dakelay danum ya nainum ko...labay koy uneyag balet agak maka-iyag...nen biglan

“puweee... “samay sali to may agikya sakey akatapil ed kulokulong ko. abaluwan kula tugtuwa. pasasniten ko komon ... andila. wala ni may agik ya mankunkunwari ya mansalita ibaga turay labay ton saliwen nen inangko. si inangko ko met isaliwan da. antara... manlolokoan ira labat ya san-ina.hehehehehehehe....ooy antoy patalos totay kugip ya manpapasyar ed uman inbeneg tan nalelener... aliwan tayad witing ya agagi.

inpanengneng ko labat so kaliber liber na uma ta say untumbok pabatiken tiray ugugaw diman nengnengen tayo no antoy gawaen da. siopay akataway lay iknol na talakay o nansiray tilay. sikayoran pinabpablin agagi mid sagur karaklay inusar kod yan salita et pangasinan na manaoag akemkem lay ilokano.

antak dakel kayod tan ya ungagatel lay dakulap dan mansulat... sigi mansulat kayo ta piyan mansasalatan tayoy kakabatan et napasalumpapak tayoy salita tayon pangasinan. mananos kayo inararok ya kabaleyan. say Diyos manuna lawas, manaruan kayo. say madayew lawas, md.

Wednesday, December 19, 2007

bulirek

(kuwatit agka makupit mikalima)
by manonton dalan

intultuloy mi nanakar tundas toy angalakan, diyad silong na akasian masalumpapak diman mi inlespak ya babantayan so malinalinang ya agos na danum ya sibsibarey pangen na andirit. napapasikmatan met miray genggeng ya unsesepsep ed abasto ran abalkot na linat ya singa may abalkot ya inatey ed baley na ehipto. wala met iray kabaleyan tayo ran unsesempet la ya walay agto ran bilyag, sako, kahon tan amugkal ya binalkot na lamping. naiyorakam ed kaluplupaan day liga tan ilalon say sempetan da et napnoy liket ya abong.

mabetbet so turo nen bulirek ed anto kaman ya nanengneng to singa samay unlalabas ya bus ed taytay

“nang...” kuanto

“simba natan aging...dimad sagur manlapuy inang” ebat kon mareen

“ngeeee....ba....ba.” kuanton simmaliberber ya walay ituturo ton

“basakay tan....mananap na kanen to...mandilatdilat ... ta labay toy midilakot...hihihihihi...siyooo..pulyan moy bulirek agni nanames”

intagey toy limaton inangub toy kilikili to

“uhmmmm...puweeee” kuanto

say bilunget in-inuten tulan tatakewey liwawa, say kaliberliber nengneng day manpapara, say siplog na dagem mangiter na inawa ed bala. inyesaes kon umsempet kami la; timmangay ed siak inyalig toy ikukubot ya ules. untan so anta to, kasumpal ya mangan naugip la.

makatenyeg likna ray awawey daray ugugaw, no apagamuran kayoy pabor ya talusan iray angkekelanting ya galaw tan balikas da. no agyo naitdan na imano raya. kaskasian met ira ta diyad panakar na panaon naipulisay irad kamaongan o mankapot so nonot dan unarap ed kameengan. say ansakit ed saya tetelen ti nira.

naksawan lay bulirek sikatun tatangaytangayen to ak. labay toy undagi. tapiano naiter koy matibukel ya liket to payurungen kod takeb ko piyan atagtagey nen siak, umpeket lad ulok nabenbenan ko ni bulawit tano walay ason labay toy unkusab ed mayapyapis kon bikking et pasasniten koy sungot to.

diyad panakar mi biglan tinapik toy ulok walay ituturo to...

‘’inang...” si inang ya tuwa, pinelasan koy akar ta labay koy siak so makaunan maka-awat na paabet no bilang walay suwirti.

“balong...kawalan daray agagim” sikatotay unaan ya tepet nen inangko kanyan akatanem ed ulok ya nakaukulan antaen ko no iner so kawalan da anggano anton oras.

“wala rad inateyan” manpakan irad man. imbagak met no siopa

“ay...kaskasian met lay panginaen mo...ibagam ed sikara ta unsempet lara”

“a...aa...aa”...”a...aa...aa” nan-alagarak na daiset,

kaimantaan nitan laran kibatiktik. singkatan la no antoy bitbiten to . makakaimis si mongolian. amay sakey manbubukitkit lay bayong. akalmoy hopia; singara pusan naerasan. aderewandak met na sakey. no nalam so apag mo itamukal mon tampol umpan nasimpayot.

samay bayong balet ya inyawat nen inang kod siak so pamasko ed sikamin amin ya nanlapud samay suki ran intsik ed dagupan. kada pasko walay iter ton sansasakey kami ya abel taluran pantalon, taluran bibistadaen tan duaran fruit cake, singa kabaleg na galon. mararakep ya abel. amay aminsan amay ilol na bigis(silk) so bibistadaen. say kasalat to mamidua ed sakey simba mi ya rindian na pisipising, pato, manok tan sotanghon. no makapoy so lako, saliwen ton amin balet mamura. agkami nabilay no ilako mid sikaton amin ta say presyo to et palaos(clearance sale).

kasabi mid abong siak so tagabilang na kuwarta ta ilirep nen inang koy daiset. dakela atamingtaming, angub na sira, manlalatin sinsilyo, wala met so masalsalangsang. no arum
wala ray naalak ed bayong o supot na bitsen sikato ramay kukupiten ko ta angmet nanlapud bayong na kuwarta. umpapawil met ed sikara ta utangan dak. antam la no utangan daka.

kasumpal kon nanbilang ambilunget la. limmaak dimad inateyan. saray totoo akaliberliber laran singa milumbay akar, unaay marakep ya puwesto tano intawag day panangan maminpinsan ya undagup talo toy delap ed ekat. wala niray mamidua. kulang so sakey talyasin baaw tan sakey ya baboy. kasabik inabet tuwak nen panginaen ko insan to:

liing ka la anak wadiyalay agim ya kulayot
ibangat mon manbisikleta tan mansibok
balong naugip lay kapinsan mo agla unliing
anggapulay pampawitan moy bilibilin
liing kala , liing kala, undadakel laray bisita
ya miabagey tan migalaw ed sika, liing kala

atan ikakansiyon da

insan biglan, narengel moy ungol na ugaog, no makapoy so pagew mo makaakis kamet la tan nauyos so panangasim ya mangiderew na abuloy. pati sinsilyo nakaur no maong may managdung-aw.

wala ni may kansiyon dan estoryay bilay na naanggapuay kapalaran, bimmalegak ya undedengel ed saratan kanyan antak so man-anlong na pangasinan tan ilokano. mapmaples ira...agak makakakiking. diyad buleg mi dakel ya maong ed satan
ilokano o panagsinan katekep toy ugaog ni. no maminsan makalekak no undedengelak biglaran untunda insan:

“balong inkaman mangala ti basi ta mawaw toy karabukob ko” kuandan iye-elek da katekep toy kindat, walay lua da ya tua. aliwan singaramay akis nen nikole kidman.
(“balong naka ta mangala kay basi ta apaet so kulongkulongko”)

wala met may baleg ya garapon ya pepelagay abuloy. sisiimen to ka may managkansiyon, antam no agustuan toy abuloy mo ta kansiyonan to kay balibali. singa:

aay...salamat la agi ed inderew mon panangaro
say aligwas, sa bilabilay mo komoy manandu
untan pa komon ed saray walad benegan mo
mangiderew na sakey dakulap ya napnapno

wala met manag-ekas na abuloy, walay libro to. diman ira mangala na isaliw da petrolyo no anggapo ni koryenti, sigarilyo, pepsi o anto kaman ya nausar.

manlangalang met laray hasag ed tapew na lamisaan singa koserto na sugal, amay tong unlad inateyan...libre balet so aroskaldo...o aroskalding...o sabaw. diyad tribo mi agkamapaga ya anggapoy kuwartam no inateyan ka. amina katribo manabuloy pati belas. agka mankelaw diyad untumbok ya bulan mas marakep so bilay to may inateyan anggano anggapoy insiyorans to.,.

say alak met ed satan singa unagos lalo la no unsabi ray taga aruma baley. manpasikat iray babalolaki tan tatang-idyer lalo na no pakawesan mi ray sapitsapit iramay kakapinsan min andukey salin, say imis to nakukut so niyog no nalinggis to o sara may manlapud bagiuo ya say baog da et mamalmalanga ta ampetang ed uma. aaay ....no nayari labat so baili ... nagesanggesang so palapala.

agmo met napukpukan iray manatapis ya man-eyag-eyag no akargaan lay demonyo’y utek to. nagugunuyan banitugan la anggad man ed kalsara. beglaran undepes no unsabi may kuandan bibirbiren ya ama na buleg. arayan egta et singa sarsuela, piyan walay tungtungen da no wadman laran nauugip ed beneg na duweg ed makapiktat ya petang. anggapoy daleman...panonto sankakapinsan...ya atatapis. agdak didiwiten ta antakut day inangko...mongolian ya talaga.

no amay aralem lay labi unlabas laray estoryan umbengas so bagum pati kikinutan no agka mansigta. igaporay unya...

“siguro manpapalikna ya mamatanir la ta pinesakan ton amina kawes insan inpakerew to ray sumbliro to, pati amay palsiit ton walay katat to boston. malikeliket ed sayan agew.”

“aay...manisia kayo o andi ...akugip ko tan ya ...papayapayan tu-ak...ya akakawes na amputi-puti...agko ..inilaluwan ya mamatanir manaya”

“oooy ...say labay ton ibaga manbayar kay utang mon pandesal...no umputi uwak met amo”

“ aaay laseg kan ..akugip koy lakik ya bebekaen to may silong na kaimito...tawala kunoy
akakutkut diman ya pilak nen alikas koy aping kon walay ambetebetel ya immuyas insan ko amataan ya limmuksod bintana so andekreket ya anyani”

“oooy...puring pusan kantaw man”

“antayo may lusuran ed taytay....umbebegas so bagok no unlabasak diman siguro inalay bantay diman tan...antayo nen gagawen datan... sinikop da ta pinaterteran day dalay birhen ya uga-ugaw ni kanyan no labi wala narerengel ‘yon apepet ya akis... ta abayag dan impukok ya akakadena ed loob na baleg ya kahon. siguro mananap na balolaki”....yeeeey

“ atay aminsan mantaytayeketek tan mankirmat nen walay amataan kon bii ya aka-amputi, andukedukey so buek ya akatuek...agto ipanengneng so lupa to...insan simmiplog so ambetebetel ya dagem...kamamantaan ...nilingay toak..biglan kimmirmat kanyan agko alupaan....aaay agi mangiwgiw pati tapik...ed satan singaak ...agmakasalita...sika”

‘”siak metey...kalapulapuk ed garita nen akanengnengak na ugaw ya laki, kasasali balet ag-ungagaton so sali to...biglan batik ed kapuntian...tinumbok na maksil ya dagem katekep na tagoong na aso...insan anengneng koy amayamay ya singa matan marmarlang ed kapuntian...batikak...apattak komay iknol ya sinaliw ko ...pati garapay ... larak... singaak superman ...ya akasempet”

marakep so estoryaan anto. mapmaples so oras ya untalin pati amay inatey nalingwanan yo. kalilikna naangub mo lamet so balon akir ya aroskaldo, ya walay sili ton labuyo, mas lalon sisibukan mo mas lalon unsasamit. balo lamet ya estorya.

“anengneng yo may ugaw diya ya mayayapis nga sika wala asma to, managtambal kuno man. no nagemgeman toy dakulap mo ibagatoy liliknaen mo tan kapalaran mo. atay aminsan pinirit toy tenten ko biglan naandipat so sakit na beneg ko, initdan tuwak ni urigano tan kusay tambal kuno.”

“ amay ulandes ya akakawes niman na miniskirt ... andukey so buek ya say lupa to et singa tsinita...bii nen kiyen kuno”

“aga...ggaaa... agmo ...nahalata anto...sikato manayan aka spoting ...anto” o aratan so narengel yo.

palbangon la nen anempetak. asabian koy bulirek ya aka-ugip lad asingger na takayan sigurod panalagar tod siyak. benben to ni upia ya gigilataen la, say muteg toy managos, wala ni ngangatngaten to. naaninag ko ray agagik met ed silew na lamparaan ya larak na niyog ya adasig ya nansasangaan so salida. sinakloy koy bulirek insan ko indasig....

“ngeee...nannggg...uhmmmm” singa nguronguro, naugip lamet,

akidasigak met lan ibeneg so katuwaan tan arapen so maila-il ya bilunget ya gamuran may kuandan dakep na painiwa piyan pasakbayan so maaron kabuasan na liga tan kasil na laman ya mibunuan ed lawas ya tawag na kinapalsaan.

sinibok koy lampara ya angitilak na ngalab ed lamot na asewek tan balingit ya angiliing ed siyak ya say bilay et nayarin nagetel ed antokaman ya oras kanyan manaruan kayo, asikasuen yoy laman yon dili, mangan kayoy marakep, manpainawa kayo, agkayo bukatot tano say laman et asakitan agnatambal na dasal tan say unaan ed amin manaral kayo piyan nawalan kayoy silew na pakatalos ya manpasensiya tan mibagay ed sayan mundon patas.

...untan pa komon et mandadaiset lan umpapawil ed sikayo so salita tayon pangasinan. misasalamatak ed inpakanonot na agi tayon taga pao, manaoag ta naitdanak na pankanawnawa ya iyawat ko ed kadakulapan tan bibil yo so santing tan samit na salita tayon pangasinan. nepeg tayon ikinon kanyan no walay anonotan yo, ikurit yo labat agkayo umbabaing piyan unsalumpapak so salita tayo. sakey ni agyo ikakainday undagup ed sayan linat.

misasalamatak lamet...asigtayoy unsasabin agi to ya... md

Monday, December 17, 2007

alimbusabos

(kuwatit agka makupit mikapat)
by manonton dalan

alimbusabos ya tinalikebkeban toy bengal apaktak iray bunga ton singa immuran na dalakirik. bemmegas so bagok ta pegley agew lan tulot. abeka so kanonotan kon naibasileng ed dakulap daray katakkenan ya akanengneng na walay balbaleg ya toon awit-awit toy ulo ton pugot ya walay akaselsel ya kandila. tinakiling koy kaliberliber; anggapoy arum ya kaibak tan kareenan so simmublay kalakap toy angub singa atot na duweg ed kabuasan. inkuyat koy baklayan talok si yakite..yakiti...ya kunehon...waas ap...dak. pimmutin amina kalasian ko pati dapan kon singa ag-undadapod dalin. anggad agatinan koy....

“agigigigii.....” sabit na buga; duaran siping so timmalos ed dapan kon singa la baog na tilay lapur kaandian na sapatos o suekos. binagot ko singaak atebeng. manterter so dalak, sinaklobak na takot umpan gawagawa na pugot ta-agtoak labay ya umbatik ta labay ton ipanengneng to ed siak so ermen ton bebenbenan. mananap na birhen ya makatepel ya mipereng ed mata ton marmarlang inkuanday triboy kasinibe. nangatgatak na bulong na bayawas sikatoy intapal ko insan ko binalkot na talupak na ponti, intaker ko met la. aliwan lan batik akar lan mankitlekitley . agkuni abiyer so manparparuk ya pusok

nilingay koy nanlapuan ko anggapo met so untutumbok; aninok labat ya anggano antoy gawaen ko sisipulan tuak nin siyansiya. malukon agew binasibas koy tunger na dangla. aliknak so paet nilak may kawalay bubon. apaliberay sirisa, balayang tan bayawas wala met iray laranghitan ngalngali nakusbo ed bunga to balet berberdi ni. wala ni akapulakit ya pagak kanyan pinasaksakan koy palsiit so kasirisaan anggapoy immesel kanyan sakey ni nen.

“ngeeeeee...booooog” si kapinsan kon utit manaya man-iinsayoy patpatad takey na sirisa, kanyan anggapoy akasel ta peles ton unkikisen. nilak ya tampol umpan anto lay agawa. wadman ya ayurungan toy inkisen to niman.

“antotay...anag..anagan kan lasin” inkuanko

“animal...kan...kulayot...” kuanto ta balbaleg kunoy ulok tan matak.

“ antoy agawam ...talom may lasin ...ason mankinkinot.” kuantod siak

“ akagatinak na sabit na buga” inyebat ko

“ umpano atilakan ka... no ansakit ni” kuanto

inekal turay inbabalkot ko, kinarkar toray dalan kimmikigtel, insan inurasan toy danum. ay agi manotot balet itetepel ko. wala met may yuro ton gawad swiss kuno ya makmakdem. kinalikal to...ay lasi ka ta mantagey tagey so ebet ko manngeryetak sika. akalay sabit ya singara belas. amurbur na bungay kulibetbet insan amay tabol ton singa mapalet ya gatas so inyan to pati sakit apaer.

“insan manames ka ...maanag ka lasi” inkuan kod sikato

wala may beto ya panasol singa siso, bato so walad sakey ya sampot tan dimad pagpag walay andukey ya lubir ya akataker insan samay samput na lubir timba so akataker. sikatomay ilusor mod bobon. main-inumay atan labat no naekatan ta waloran abong so susutintuan tutan ya bobon. nanames si utit. insan intagar tuak ya manpatit na sikling.

“insan agak ni angan ...narasanak” inkuan ko

“agka mapaga...” ebat to,

kimmalab kami bayawas, nankutkut kami durian singano ubi balet amputi ya maimpis kabaleg toy lapis ya mungol kadukey to met la ... amay balo ...ah! aliwan samay beterano ed tambangan, magata so taway to, agmo napukpukay kikisenan mo no nasubraan mo. wala met may mabungabunga ya lumboy balet agaylay apseng nakiki ngingeryetan mo.

sinamar miray patit to, anggapo met so alansi ton pugo o manok na kaabay. say kuankod sikato manguragur na bingkol antes ya manpatit piyan agda naagub may inasin tan tuyon angalmusalan to. say balibali aramay bulobulong na kiyew ya walad kaliber liber na patit mo piyan agda anta. masilib irayay billit.

diyad arum iran lugar na kakiyewan say kuanda pagatin tano nagtinan to, nakubyas may datal ya manbebeben na apinat ya peteng ya akataker ed bulawit ya pinayukor. ay nasasnit ka no agka manalwar singa binsigan kanen pakyaw.

arawi so asabi mid saman ya agew ta say salita rad man la et ilokano kanyan nayarin maambal laman ya lugar o abiluleng. say antak say bayawas anggano sako so pananginan. saray pinilik aramay de rosa piyan makulor no gataan. agda isebel ta atap, arawrawid kaabungan, agmo anggan nalupaan so tood kaarawi anggan 20/20 mumukatan mo. say pontin balayang nabubulok ed sengeg, nalulupak iray arum. masamit met balet puwe ....balayang... labay mon akmunen ....nayari met...atan labat ta naigur so kaleskes mo. tinatandaan kuray daladalan, kikiyew, abu-abong pati al-alulong, bobon.

no tiyagew say gawaen mi mangala kami dakel ya niyog butawan mi may mata to, melag labat ya abot, insan mi kalikalen piyan naekal ya amina laman to sikatomay panoen mi danum insan saraan mi kandila, balkuten mi sako insan mi ikut –ikut ed kada duaran kilomitro ed lalaen mi. no ibitin mo takewen da. wala ray pakatandaan ya say tribu na kasinibe labat so makaanta. wala met iray akaamot met ya tubong. amay diyad arawian ya dalan. diyad panakar na panaon angutkot kamilay abot ya dugaruga may latay petrolyo. diman so diposituan mi tubong o niyog; bote la nen manumtumbok iran panaon.

medyo say agew et walalad sagur. agkuni alikas so eras ko. dakel met lay baraan kon anggapod abong ya sanagew. bayawas labat nayari lan isalat koy sakey salop ya belas ed kindi nana kunsing o duaran tirampiak ya sardinas ya ligo ed kinen masiken adong. nakaukulan ko balet so mirtayulit piyan agnabulok so dapan ko. dakel met salon agatinan kon agmo nisulat ed andekading(blackboard) nen madam.

singa kami akigapas. intaker mi sako ed putel ya kawayan bayog sikatoy sakbasakbat mi si utit so unaan ta bukeng. arawi so nakar min talaga balet no ganado kan manakar ay talum si palma (walkaton champion) ed kalaokan. mabetbet met so painawa mi ta unsasakit so takeb ko, singa walalay iya-amot kon sangyo. mambelat no unbabayag.

“insan akino itilak tayay arum ,pawilen ta nabuas” inkuanko

“anak na lasi kan... mangiras kan” ebat to,

panguluan nen say siak kanyan anggano antoy ibaga to agko kokontraen. insan sikatoy tagabogbog na manlolokod siyak nen wala kamid abeban aralan. ayskrim labat nayari lad sikato...sakey kahon ya lastiko mantalimukor lad arapan mo may manlulukod sika. amay aminsan kapinsan mi manayay lasi. alewet kamin amin na bulawit, nantalimukurak nid balatong maong lalaingen agdak babantayan impupulisay kuray balatong.

manpalusor kami la nen abantag koy amayamay ya tood taytay. wala amoy disgrasiya. mabetbet ya walay nadidisgrasyad man ta kurolding (blind curve). narengel moy ugaog da ta paarap kamid dagem. pinaspasan mi manakar.

“ balong... naatalan ni kasinsin mo” kuanen panginaen ko. nasdu lay potpot. sikatomay nan-bangat ed siyak ya manbisikleta. aterak kunoy sisiritan to, agton balot alikna no antoy akatalapos ed sikato, manandreng kunod batalya ya singa manpapayawar ed tawen nen agto naimanuy pantrancon manasibengbeng. nankakamulsit so kalasian to singa kamatis ya angakoy biglan mesmes o diyad peles na impangitupak et abangga toy pader.
sayang...maar-aro nimet ed siak iman. ipakugip to komoy gawaen ko piyan natulungan ko ray kaparak ya mair-irap.

amesmesay ermen lamet so bilay kon malangwer. iilaluan kon maligliga kamin san-aagi ed insempet kon prutas balet asimpayot na maruksan gawa. sikatoya siguroy nepeg ya unsabi ed sayan malangwer ya bilay tano unsabilad siak so sampot singa la labat sibok na dagem ed dapol ed dalikan.

amenengak ,mannangis, akalespakak ed sukong
lakap lakap tuak nen bulirek mangukuyong
abaluan ton say nangis et sakit na eges
kanyan batik ed tagey angalay ules

inpasagar ton singa mangiguguyor na duweg
insabit tod siyak, akalek tan inturo toy puseg
inakmon koy nangis ko, pinapaway koy imis
inalak si bulirek tampol kamin immalis

tabintabin kon manakar kamid kalsara
nila mi garita insaliwan koy kokakola
dugarugan walay potpot ya nibana
insaliwan koy pamblanko sikatoy maliga

agaylay imis to anggan agni makasalita
singa natatalusan toy mundon maliwawa
say terter na luak iya-awat kod tawen
iya-amot kod sikatoy gemgem kon ermen

ooops ...diya kila nana...agyo lilingwanan tay paabet yod
saray tsikiting yo...manilalu ran naynay.aro yo ratay ugugaw
ta sikatotay sangkamaongan ya patawir yo...
talaranan yoy agi toya...manumtumbok la...say
Diyos manunalawas. say maaro ‘yon kabaleyan.

Saturday, December 15, 2007

kuwatit agka makupit - mikatlo

by Manonton Dalan

maliwawa lay bukig, apaktak laray linaew, manpalpalayupoy so dagem kalakap toy umbebetag ya bungay sapang ya mangisibbuag na balon binin diyad panakar na panaon magmawil ya isusunglor. nabantag ko met iray kapalandeyan ed bukig ya walaray asewek ya mi-aanguban ed lurem kaulop toy manandipat ya kikiyew...sikato manayan say inkuanda kaingin ta anges manayan kakanen ton in-inut so palandey .... anto ..eey ...maasewek...hehehehe...deen kayo ta walay atakiling ko:

sakey ya punakpunak ya tikling mankakaykay ed silong na lumboy ya mantutuktok na bukel na dukayang. wala met so taras ya unkukusab ed matabotabola masilesileng ya lumboy ya babantayan nen laki irong. man-alingawngaw ira met so apangat ya mididilakot ed apakpaktak ya bunga. singa kabatuan met so silong ed bukel ya anggapon balot ya atilak ya laman lapur talem na ngipen daray gilata tan ansisit ya miyapag ed yaman na dalin

nen sakey ya matmatneng ya tanol so akablos ed guman apinat ya singa kuerdas na gitaran manaweng, tinundas toy luyag agmantan asinger, ta nen itanger nen tikling so ulo to biglan naandipat, nagmawil ya sakey ya mankukuyaryar, manpaspasekder, mantalsik so dala to ed bulobulong. amatanir ed dalin ya iniyanakan ya mangiter na imis ed aping na ugaw ya walad silong na bayawas ya akakamarang ya tatapiken toy ulpo.

“odrak... agkani alati-an” inkuanton inyesaes

“nayari ka aging...walalay pangugtuan tayo” amay agik itan si odrak, maong ya mamalsiit. binagutan mi bago. diyad pagew labat so walay napirit ya laman, balet no nasabawan na walay agat tan sili untikyab lay sungot mon unilop na digo. abantag koy pekak ya ipapanta toy apatiran malenleneg ya bunga to. kinaot koy bulsak akagemgemak na malimpek ya bato insan ko inyan kod katat ya singa pabanto, pininat koy guma ...kaimantaan to asasnit ya immaweng ya singa baton balanin tutumbuken toy bunga.

boogg... insan makalasakas ya timmulin ed silong na kapunti-an

“apugnel man aging, duga latan” kuanko.

nen limmusur kamin alaen may bungay pekak naimano nen agik ya:

“kuyang...manala tay ringlit, marakep ya isabong ed manok”

sayay ringlit ya kuanda kulet ya nansasangaan singa buek ya talaga, berdi, antayo may mistletoe singa umman balet akabitin ed tangkay na palyan balang. dakel so nalami kanyan manlaga kami bayong. anitsangak na tubor insan kami nanlaga na bayong, no mangiras ka amay bulong lay titsangen mo insan mo ikupit ya singa bayong insan takeran mo.

diyad panakar min unsempet mandukduk kami metlay itungo, aramay amagan kumpites, madre kakaw, bayawas, palatang na silag tan kawayan. kawayan bayug so balibalin pansunglor untan met ed kumpites. kasempet mid satan malikeliket iray agagimi ta walay lutuen nen atsi pasting; atsi min panguluan.

“atsing pasting walay apalsiit min tikling” inkuanko

“tegteg mo tan linisan mo metla...games moy asin piyan ag malangsi” kuanto. gawaen kon sigurado ta agko labay so nakarot ed el-el. no antoy gangan na panguluan sikatoy naunor tano agka undengel basig so kasumpalan mo o karot ya anag-agasang lalo no amay katli yo et ngelngel.

no oras lay panangan nanduruma so uusaren da no panon pasempeten ira. sikami unya no siak so mamasempet ed sikara “a..aa..aa” sikatotay iyeyag . nagngel yotan nen intagar komay agik nen imbeneg . diyad lugar mi nanduruman tawag, walay batingting, tangguyob, tambol...kulassssss....galaaaa.

no panangan la; manlinya kami paunla ed kaldero tan bangan akatuon ed liken. egna-egna mi lapis(yaong ya niyog)tan kutsara ( kawayan tua).unonay bulirek balet aliwan parepareho kadakel so kanen mi. no baleg ka dakdakel so apag mo. si atsi pasting so tagasukat na apag mi say nakera betang to. no siopay nautit sikatoy mansinop ag kabilang so bulirek tan mikaduad bulirek. anggapoy lamisaan, lispak ka o unkamarang ka. asigtam tay kanen mo umpan lugtutey aso o pusa. samay bulirek so unasinger ed siak ta piyan naderewan koy kinemkem ya baaw o kakarut ya pangan tan asigtaen kon agmaka-asingger may pusa tan aso, walay bulawit ko.

mausa-usar ed sikami so niyog ta gagawen min ungot, lapis, kutsara, balaok, tinidor, lusek, bunot, larak para silew,sunglor, singsing tan arum nira. say kawayan tua gawaen ya datal, sikop, balulang, tarik, babako, talakeb, bigao, yakayakan, takoko, o agyula patatakenen atsara..

say abong mi: kuarto duara: say atep to temel, lusek to madre kakaw, datal to kawayan say lengat to so singa kakapal na kawayan mabetbet kakapat na pulgada. say dingding bulong na silag aliwan tubor( amay agni akabuskag ya bulong). patukok kawayan bayug. kagsaaran kawayan bayog , bintana apatira anggapud abalaten,takayan kawayan. lutuan bato mabetbet ya unletak no naterteray ambetel ya danum. taker mi lubir (alapirlapir ya piet abalkot na ginisgis ya tubor). say dukulan mi ikamen nilagan ginisgis ya tubor. danganan ni kapes ya binalkot na supot na arina. ules mi dinaitdait ya nisnis. lutuan mi banga, pananginay inumen mi buyog. pananginay ilik garung tan kamalir. kawes duara sakey so walad balaybayan. sapatos anggapo. salming kapaldua labat ta abetag nen inbeneg ya bagyo. toothpaste tan toothbrush anggapo (no krismas labat).

abong mi so melamelag
agni asayaray papag
naugip kamin nantutupag
anggapoy takot min napelag

guyuran kami ules anggad napilat
anggapoy paga dait mo labat
wala may singer min didepak
ya datdaan ya tawir nen inak

no undalay ayskrim ya dibatingting
egna mi yaong manaliw kami benting
singa kami utot akaliber ed ungot
misasamsaman, agnabiyer, mididilakot

saray kawes mi apilatpilat
nanengneng moy amina katat
no itdan yokami, agkami unawat
ta basigan tokami nen inak

ooops ...iyamot kuniyay lapis ko ta wadya lay atsi pasting. masebeg tan ta anggapoy unkaraw ed sikato, panon higante tan sakey ni sobray utek. no katungtung mo singa ka mankukuwentay kalkulos( angga ka labat ed minima...hehehehe) asingger lay pandem kanyan manbayo kami ilik. wala may lasong min bato, wala ni balkes ton lubir piyan ag-umbetag no nadansek. duara met so alo mi.balibali so tugtug ya apatira...apatira so tuno to no duara kayon mandadansek(manbabayo). no simyan lay babang ed ilik, itaep mola insan yakayaken mo piyan umbiig so keta. agmo naakan no dakel so keta untan met ed ketab(pc) mo agmo nausar no aketa(virus). nitan la...

“pigaray bayuen tayo...atsi pas...sakey sako” inkuan ko

“duaran bilyag...ta nabuas manpesakak ed danum(angalakan)”

siak so mangalay ilik ed garong o diman ed kamalir. nilukasan koy garung singaak siniplog na kinames ya atot tan amagamagan dapol. aka-ukokak tan manluway matak.
dugarugan naablog kuray uutot, asingkat koy sakey ya sangyo(mouse) inguragor kon singa mangiguragor na mouse na ketab mo, imbasileng ko nakna toy lusek pimmuktal atubong toy kamison nen..

“agiggigigigiiiiiiiiiii....bastos kan bastian ka”

manngirngiriyet ya say mata to singa narasan ya kaging ed labi. nilaan tuak ya kinarot ed layag. ngalngalik asiritay pistako...aay karson ko. singa atelek so kamunduaan ko , pimmetang so amina ganganak ya angibasbas na linget ya unagos ed muling kon apalkapay buroy ilik. agay la...ungatela anagasang. unakisak komon balet singa ka untatawag na (“dama mas palos por favor”...uhmmmmm “ no esta un dia mi amor”)


“atsi pas wala ray taitai utot tan kinan lay bokbok yay ilik tayo” kuan ko

“agka... ngak lan ngak ditan ...basta panum tay bilyag”
antis min bayuen ikalen mi taitai tan saramay kapes lan ilik ta kinan lay bokbok. yakayaken minin unona ta dilikado may tai utut umpan nasinglot mo et magmawil ya gardin na boot so balam di manukok kan anggad patey. yakayaken insan itaep.

[angga man antoy irap irayan salsali agtayo anta no sikay wadman mismo ya mibubunuan. singa say nengneng kunem saman so “gawam labat”(nike). say antara sikaray aka-una ha!...]

ginapuan milay bayo...bog..bog.bog.bog o hee..hee..hee..hee. insan untonda kiwalen moy ilik piyan agnatemek tan samay aliwan makmaksil ta natemek met o no ag-apa-agew ya maong natemek .balibali panbabayo mi nen..

“kiyaaaaaaak” lasin manok misasampitaw aterak lalaingen so ulo to...heee.. trabaho lamet...bagutan kola met so lasin manok.

“antoy memeremere-an mod tad”

“anggapo...iyeinsayok may ilabas kod lunesa programa” ebat ko

....singa naibasileng iray imanok basta dansekak lan dansek. arawilay nakar na kanonotan siguro katekep na eras o ngiras so dimmayod uteko. walay singa nagngel ko pero agko inkaskaso...

“agiiii...uhuhuuhuhuhuh” booog....klaang ..naipbanan toy alo nipasentek ..egna ..egna toy lima ton man-ugaug. agtuak nakarot ta abayok so lima to. ninengneng ko..

“...arawrawid pait ...vicks labat tan” kuanko

...anggano panoy sakit ya liliknaen nen atsik ...akalek..anggapoy aputer... ta walay ilik ya aka-ako na kasil na dansek... balet balbaleg so bukol to agi.siak ko kaskasian amina gawa to gawaen ko.

kanyan no mankikimey kayo “MAN-ASIKAYO PIYAN AGKAYO MAKASAKIT”

....pinabpablin kabaleyan...anto natotonton yo ni maaron dalan...agka siber siber ditan umpan napesga ka ...aay ansakit nen karut ...agkayo komon unsasawan midilakutan ed sayan linat....eeee surubay apangat tay....uhemmmm. ilauwan yoy agi to ya

matuwa agko naampatot so liket kon dimmagup
agko antay gawaen ko akayurongak ed suyok
man-im-imey so luak panuen toy matak
no nayaryari labat, labalabay kon ilakap
ed sikayon kabaleyan kon man-iirap

saray egtan apalabas ya pina-ulik
singa samit daray maaron kugip
no itayak yoy nengneng ed kaliberliber
wadtan niran mabilay balet akataker

agmasarag so ipasabi tayon asiplog tayoy ermen
lapur saray makapaakis, makalemay iran kikipasen
iderew tayo komoy limatayon abuten toy yaong
ta wala niran mankalkalinatey ditad sukosukong

sa Diyos manuna lawas. balbaleg ya salamat. md

Friday, December 14, 2007

kuwatit agka makupit - mikaduwa

by Manonton Dalan

PAUNA

asiplog so bilay na irap tan pasakit balet agkami dimmepad tawen ya intawag ya isuko yan katawan bangmas ikol na tilay labat so aalagaren ya mangikurit na kasamputan . perdona agagi ed lua ‘yon naaplos toy datal o samay ngalngalilan paksiatey kirem. salamat ed abagey ‘yon lemmesad puso ‘yon alay parok ton mangipasabid sikamin say kapalaran et inkaindan. angga man untan say pilalek tayo ed sayan dalin ya iniyanakan mangaro, manpaaro, manglingwan, manpalingwan say parok komoy kapuspusuan yo so ag-ikaindan. ipayawar koy balon suldong, untan pa komon ta natonton yoy letakan...

kabetag na sinag na agew ed bukig, liingen kularay agagik ta unla kamid angalakan ya manames. singa kami babakes ya maniguran. amay bulirek so kaskasiyan ta mankegkeg ed betel. no arum balkuten mi sako. anggatel kuno balet agni makasalita; iyakis to labat anggad umpaway so muteg ed eleng to kalamor. say sabon mi amay perla, say igor mi, mamili kamid samay maimu-imus ya bato ya wala ray kirlakirlap to. ay balibalin panguragur na kabkab. agmo itetelmer ya maong ta milay baog mo.

kasumpal min manames alagaren mi may kanayon min di potpot managlakoy pandesal. walay rasyon min tigduduara kami kanyan samplura. no maminsan mangiter na buntok ta iitdan ko met na kaling nen saman tan gawaen kuni homework tod kuwentaan; libre ni pising to. pautangen ko ni sira no mamauran, kanyan balesbales labat. say inumen mi mangutkot kami abot ed gilig na angalakan, insan mi alagaren ya unlinew insan wala may sabot na niyog sikatomay ikaur mi, mansusublayan kami.

agay lay liket mid satan ta akapangan kami la. aka-ames kani. si inang mi balet unsisipot ed palbangon ta no naunor ka, lalo lad dagupan anggapoy pangigatunan moy lakum. apiley so negosyum. no tepeten nen tiya mi no iner so nila mi, say kuanmi nanames kami ta tua met.

diyad panakar na agew walay akanengneng ed sikami ya mamangakan kami ed tambib na angalakan; aliwan aminsan , mabetbet. indalem dakami. tinepet dad sikami no iner so panga-alaan mi isasaliw mi kakanen mi. say kuanko nalmuan kod panagdika. agko met labay ya ibagak ya sasaliwen nen inangko ta inpromisak ed si inang agko ibabaga.

‘matila kaaaa...” liniwet dak na bulawit, ansakit balet intepel ko. bimmibiler. singa walay unkukurong ya gamayan ed taklay tan ubet ko ta sasanggaen ko. mas lalon akapasnok si tiyak nen agtoak arengel ya immakis.

“kaparam si inam anawet so ulo to” kuanton inyeyag; insan inyugaog to

“akinet iya-amutan yoak ya tiya yo...agtakayo met sesebelan ya manayam ed abong”

agkami emme-ese-esel. pinantulagan min agmi idadalem. singa anggapoy agawa. inanap mi may nandalem. taluran labi ya binabantayan mi no iner so lalaen to tan iner so dadalanen to. say pinili mi amay arawid kaabungan ya agtokami naibatikan, anggan iner so laen to nakenan nakena. diyad gilig na angalakan . kasabi simba akilaak ed si inang ko ya manlako. analiwak na guma duara, sansakey kamid samay agik, analiwak met na katat tan lastiko. inyamot ko.

kasempet kod ngarem,intagar koy agik ed pugaro; walay awit min barang tan batangas ya antikey labat siguro animeran pulgada. nan-anap kami sangay bayawas ya balibalin putan na palsiit. amay letran y. berber mo may duaran sanga insan mo kayasan may pegley, mandadaiset ya mamurma u, timplam ed panon mon paeletay berber mo tan mamarlang kay apoy piyan singa ka mamumurmay balatyang. kayas kemkem papetang, kayas kemkem, papetang anggad nasabi may labay mon porma. insan lutuen mo piyan anawnawet tan maseksekder.kasumpal min nangaway palsiit sinali mi no nayari lan usaren. inyan mid supot ya plastik insan inkutkut mid bangkag asingger ed danum.

amawil kamid dati babantayan mi no iner so laen to siguro masulok lan duay simba lay apalabas nen sakey labi abantag min walad garitan mitutuyaw:

“walay utot ed dalan” inkuan kod samay agik

“ nayari” ebat to...anempet kami angibulsa kami holin ya sansasamplura kami. dimmalan kamid kabangkagan piyan ag-marangol so aso tan agdakami nanengneng,. kinutkut mi palsiit. pinatpinat mi no nayari ni ...on diyad gilig na danum piyan agmakabatik. inalagar mi nen:

“aeeeee...aeee..aeee..awww” sikatotay unin nagngel to insan

“aa... aawww...aawww” ebat to may agik...mantaknek lay amina ganagana to, diyad duaran immunan holin apayurong la ta natna so lulur ton nantupag.

“ a..aa.aa” inakmon kami bilunget, batik kamin singa pusan kantaw. inkutkut mi palsiit mi. pimmaway kamid arawrawin pasen analiwak na pakasyat tan inminum kami sinamit.
binisitak may pangamaen kod tatay ko akikerewak na talon.

“anak ti sal-it rabrabii agdawat kati tarong” inkuan to; agak...immesel

“apay...umel kan balong” kuanto

kuanto labat itan ta nen mabilay ni amang ko ayuyang toy abong mi tan, no unsempet wala lay belas to wala ni iknol na manok. singa mangrogrocery ed abong mi. inburburran tokami syempre tano andi di burburen mi. nakarapas moy talon antam no nayari la o andi.

“ inyalaan kayo pay ti kamatis ken parya...balong tarakenem dagita kakabsat mo wen”

duaran supot so inter to. sansakey kami bitbit. makakaimis si tiyak; ta inter koy kapaldua. si atsik balet mapaga ta abalitaan ton walay tinambangan dad danum.

“siguro arara may lukon matakew na mangga” inkuanen antik, agkami emmesel

marakep so panangan mid satan ta angisempet si inang koy igado, piniriton galunggong tan baaw ya amayamay. makakalekak anggad natan ta samay bulirek mi pati eleng toy pakanen to anggano mantungtunggari mangan nin likdem. siyempre inyapag mira.

diyad sabado nilaan koy panginaen kod nibaley. dakel so kaimito tan mangga. unlak diman ta mandukdukak na apaktak ya bunga. mara-iknol so kuwanda no anggapoy apaktak gawaen kon walay napaktak. tawagen ko may kapinsan kon mokong itdan koy benting, mangalaak na ngawey na unas , mapalakapak lay mangga . mandukduk labat so gawaen mo. atay aminsan sinmabi may panguluan da awit awit toy uleg singa kabaleg na putay kumpay.walay gumad sungut to. anonotan balibali ‘yan ay-ayam. sasaliwen kod sikato say labay to duay pisos. say kuanko piso ta awiten kod eskuelaan ed baology insan ipawil kod sikato. labay to met ta didianuen. pinakan tula kunoy patang kanyan sakey simba ni insan mangan.

“kuyang itdan takay taluran pisos no agmo ibagan analiwak ed sikay uleg...isambam anggad patey” inkuan ko. siguro mananap na pounan tod buntayog o tatsing kanyan on
kuanto.

insempet ko inyamot kod kasillas sinakuban koy lata aramay limaran galon so karga to,
nen nengnengen kod kaimbuasan akabblos agko antay nila to. si antik met diman so amesan to. talagan agko naanap nen:

“antoy gagawen modya ...paway ka ta atrasaduak la” kuanen antik

“baba...balet...walay...” naakmon koy dilak

“ sige la ...paway ka diman ka lad bangkag...itungir mo lad man...manawit kay ambuligan” kuanto.

immalisak , kamamanta...

“ulegggggg” batik ya labuslakseb asabi toy kalsara; amayamay ya dimmagu. no nataktakot ka manaya singa ka superman; agay lay peles da agko anggan naimano ya labuslakseb. insan ko labat naimanu nen wadman ya akakamarang ed kalsara...aay batikak ya angalay ules.

“bastossssss.....kaaaa” kuanto, inyalaan kulay ules. intalapar kod sikara, inanap komay uleg. angalaak na duaran bulawit. sansakey ya limak. nen anengneng ko pinitingan ko, batik balet anggapoy laen to kanyan unlaban. naimanok nakal may gumad sungot to. pinitingan koy ulo to amay beneg na mata to naunat.tinekmelan koy ulo to kimmawewet ed limak, makakiki labat say delikado amay sangi to. nen anengneng koy sangi to ...inekal nen kapinsan ko manayay ngipen to. ...sikato manayan singa walay trangkaso to.
impawil kod pugaro dimad asingger na kadre. anggapulan bilay imay kapinsan kon saman balet anggapoy akaanta.

saray untutumbok iran agew so mainumay lay bilay mi. say panangan anggan seksekan moy timol mo ed dakel. maomaong met so trato dad sikami.

e...anto umpapawil laray balikas ed maaron dila yo. basa nin siyansiya. in-inuten kon iter
ed sikayon pinabpablin kabaleyen, no bilang walaray aliwan balikas ya naikurit ko panpaspasinsiyaan yo la. gawaen kon apataplon kets (40kb) so kada estorya. pilalek kon
mansulat na labinanem o duaran walora . diyad saray untumbok so mangiyanak lay ngaran. tan ipagemgem ed sikayo so dakep na kanonotan ko. sige sirin. agyo lilingwanan
manaruan kayo. say Diyos manuna lawas ed sayan maaron dalina patas.
md misasalamatak lamet

kuwatit agka makupit

by Manonton Dalan

PAUNA

sasalien ko no nayarian kon ikurit tan ibasbas takayon kabaleyan kon akagamor na salitan pangasinan. sayan pangasinan balet et taga bukig aterteran lay salitan ilokano kanyan panpaspasiyensiyaan yola. sayan tungtung et rosas na knonotan kon abayag lan manteyengteyeng ed kaluyagan ya nanpilalekan kon iyapag ed sinansakey ed sikayo ya singa panangaro. no naliing koy abayag lan dila yon kimmigtelan apulakitay taga angalakan o salimputi(english) balbaleg ya pisasalamat ko.

gaween koya ya nobela; piyan walay basbasaen ed oras na painawa yo ,pinabpablik ya kabaleyan, untan met iray taga parti tarlac, la union, saray nibaloy siguradon natalusan daya( aramay agagi tayon walad nibaley kanyan inkuan da nibaloy; walay laok ton iloko). sige sirin ; anggapoy arum ya getmak iliing kod sikayo so salitan pangasinan.

KUWATIT AGKA MAKUPIT

sakey ya malinlinew ya linaew manbitbitin ed bulong na bulaney ed gilig na angalakan. asiplog na mauyamon dagem, aburbur ya diyad peles agmo nanengneng aggad apaktak ed danum, insabuyag toy ankekelanting ya daluyon, agtoni aliing si tamos ya manlanglangoy ed ugip to. insan minesmesay kareenan so kaliberan katekep toy bula ya umbetag no nasabi toy tapew.

naugip niray andirit, mansanitsit la balet iray kawalid kaabungan. manapuran naiter so mananam ya pangalmusalan ta piyan maliga ran unurong so ugugaw untan met ed si masiken mantrabaho ed kaumaan. nen walay nagngel kon:

...paaak! singa tanol na paltog nanlapud taytay insan maingal iran

“naka alam may gelegele ...umpano naimasmasan”

aguyor so imanok dimmagupak ya nanlapud baybay da singa sanlasos ya metros so kaarawik. limmusur so sakey ya ugaw ta kemelen to. amayamay ya sabisabit na kawayan lema. singa ason narasan agto inimano so gargar na sabit.

“nalak ...balbaleg” kuanton manlugtot, amataan kon singa met la kabaleg na aluton pontin
balayang. antoni usar to may lema no papaltogen damet so siran amot-amot . urang, bunor tan bennek labat siguroy atilak. akisalsaluyutak ed sikara, ta wala met may liket kon unsegba no nanengneng kon walay naitakdang dan betel. anggad anengneng koray manusilan iran ugugaw tutumbuken damay trak na unas...ayy lukon...guguyuren day unas. akilaak met ya batikbatik...pipilien ko may mataba tan masileng so ukis to tanda na masamit ya unas...insan ko inguyor na maksil:

boog....abagtog so ubet kod dalin ya sanka weywey koy unas...hehehehe... daddaesetak la. kinusab koy unas ...ay mantaknek...yulo ya so kuanda. inus-os ko singa saray kaugawan kon akaliberliber ed siak. unsempetak la ta unurongak ed haiskul. amay unas so almusal ko.

“nilam...alasais medya la...naunor kala lamet” inkuanen atsik

balet antak ya diyad kabusaan manlinis kami ni insan manaral kanyan teyengteyengak . walay intilak nen inang kon pasahik, no arom umparada may kapinsan ko, unsagur kami nalibre lay pasahi balet natan aderal may magneto to.

pimmawayak ed wangalan ta manalagar na naluganan, no unya lan oras apano lan amin kanyan no nakasian daka ilugan daka, umbitin ka balet. masilib met irayay kondoktor anta ra so manurong ed baley, say labay dan ilugan amay diyad dagupan. panangasi diyos abirbirdak .

“oh!...bitin kala insan ta dakel so manbibiyahi natan” singaak met andirit ya akapeket ya sisiplugey dagem, manlualua kalamor so matak tan umputi so gamegamet mo, nabaluan kon agko la lima. asingger met labat so laen ko. unepasak ed petek nen changko insan batiken ko lay haiskul. no nasabik so tindaan gemgeman koy anges ko ta singa abulok ya ayep so angub tod man. panagpateyan day ayep, agda ikukutkut iray agda nausar ya parti ayep. manisiak met ed saray manyam diman maksil so lusok da o asanay met lara siguro.

“ eeh...antotan naunor kala lamet...antoy baraan mo natan” inkuan nen madam ko. agak akasel, intupak koy nengneng kod tagey na maloko insan immangesak na aralem. inalak so timba ta unasolak pansalog na tanaman ya kutkutsarita, vietnam rose tan wala may kamote mid beneg. makuririt ta say dalin to et pila, pati tai baka ya abuno et anggapo, no arum no anggapoy makanengneng sisiritan ko. umbubuna balet, sikatoy sangkabunaan may gardin ko.

say unaan ya klasi mi et baology nipaakar ed panagparakel na ayep katekep toy bilay tayod sayan maaron dalin. ungapo ed baloter(single cell) anggad si agi yon kuwatit.
dakel so immimoryam diya bagay ed saray maong ya makatanda. wala may ason pinasekkder(derminted) ya amputi ya akaimis ed siak ya naynay dimad kuarto mi. untan met ed bilaleg(lifesize) na partis na too manlapud kuku angngad puso. kanyan natan no nenengnengen taka, aliwan imis moy nanenengneng ko. anap mod nonot mo...hehehehehe.

andukey yan klasi tan mabetbet so kuwis. kasumpal to kibatiktik kamin unlan mangan say laen ko diyad tindaan ta wala may suki nen inang kod man. singa misasalatan kami lako. manganak isulat da insan ibawas da ed utang da. no maminsan walay kalokoan ko itagar kuray kakaarok.

umpawilak ed ngarem algebra( al give bra). sikatoya may no antoy ginawam ed pagpag untan met so gawen mod nibaliw. walay taytay(=) ed pegley no unbaliw ka mansalat so signos, duara met labat so signos mo (+ , -). say kairapan toya et say pakatalos moy salimputi(english) tan ipaklep mo ray paraan(formula). diyak naugip ta kasumsumpal kon angan, ampetang so panaon...insan uli-ulien day ibabangat da naelew iray dakel. pabpauliyanan to ak met nen madam ta tepetan kolan tepetan no liingen toak. anggan say tepet ko et walad kapugaruan.

duara labat so labay kon klasi amay arum agko-inkaskaso. ngarem kakasempet la, natan manakarak ta anggapo met so sasambuten ko nadalanan koy tindaan, panaderya. medyo bayagan koy daiset piyan naangob koy balon luton pandibara o panblangko samaren ko met so simbaan piyan misalamat tan mikasi’y maksil lawas so laman. no maminsan agko napukpukan maka-akisak sika. kasumpalan to balibali so liknaan ko. no ngarem unsegep kamid beneg na simbaan diman nagawat moy Virgin Mary. ugugaw kami kanyan pulpulyanan dakamin ipunas mi panyo mi. no mabulbulon so liknaan mo iter mo met lamay pasahim ya donasyon.

samaren komet lamay panaderra ya asingsingger ed simbaan kalusor mod eskuelaay panagdait tan kulet. mangaliwak na pandelemon o amay walay niyog tod pegley o ubi. sikatomet so kitkitan ko ya manakar. no anggapoy naluto nen atsik ed ngarem uninumak lay dakel ya danum insan kola iyugip. untan met ed saray agagik. no unsempet si inang ko labi la bangunen toka mi piyan natawayan mi puto, bagisen ya akisalatan tod panaglako. no maminsan anggapo.

wala may akalmo na suki si inang ko ya managlakoy daing, ay katawan kon diyos amina agew na taon daing so sira mi. sika mi nimet no mansira kami daing so mankatay kami kanyan parukeyan kami...makakaakisak lala-engen no nanonotan ko. inpapakerew kod saray kakapinsan ko. no panaoy delap, dakel so sira mi nandurama, bangus, tilapia, urang, aramay nasnas. itakokok metlay bigao ta ilakok o isalat kod anto kaman, nayarin isalat koy lubir para baka, petrolyo, kalamunding ta panperes, inasin. no say puunan ko et piso ilakok na duara ta siguradon kakatlo so agmanbayar ta anto ey...maslak kakapinsan mo. diyad panakar na panaon daiset met labat so angumanay bilabilay mi managlako nin siyansiya ta anggapo met pinaralan nen inang ko. maseet labat ya manlako.

sakey ya ngarem diyad panaoy uran biglan bimmilunget so tawen, singa labi, manungol iray sangasanga na kakiyewan untan met so dingding tan atep, insan singa impata toy sanlasus ya drum na danum. tinumbok so dagem ya agka makakirem. anengneng koy bintana min apilat ed abong, naukisay atep ya inpayawar toy mapasnok ya tawen ya agnabiyer na dasal o pikasin betang tulay amina ilik ed garong. mankegkeg kamin sanagi abasan amin so kawes mi pati belas , kaling, naibong ni petrolyo no aglabated uran nayarin apoulan kami.

saray toktok na niyog so aputerputer ya mantibyab ya singa flying saucer. abaluan kon giyera ta saray kakawayanan unakis tan mangarakgak insan nalupak ya mangiter na liwawad bangkag. apatas so amin ya kaliberliber, plastado ray matatangsit iran ponti.
niyog tan abiyang singara tamuron ituturo toy tawen. say kaunasan singa adasig ya baston
ed tapew na bulobulong. saray sirguelas singara akatungir ya aseksekay aputer dos por
dos

kaimbuasan to nagngel mi manungol ya manlapud angalakan. say danum atagey nen taytay. kitapewtapew iray manok, baka, kanding, aso, abong tan antokaman ya nakurkur tod aman dalin. walaray totood tagey na kawayan, mangga, abong, sirguelas. wala iray maksil so kanonotan dan languyen tan alaen daray ayayep tan anto kaman ya naala da.
diyad taloy oras ya limmabas akurkur ya amin ya dinalanay delap. walay amatanir ed lugar mi ed nerbiyos.

diyad mikaduan agew simmiput iray taga-arum ya baley ya mangiter na donasyon balet agla akasabi ed sikamin mairap ta pinan-apagan dalad tagey. no narasan kami manaliw kami . labay koy manayam komod silong na taytay balet umpano unsabi lamet so delap.
intatagar kuray agagik ta mangotkot kami abot ed gilig na palandey piyan walay panayaman mi anggad naapiger may abong mi balet si tiyak pinanayam dakami ed abong
da. datin abong nen laki mi.

ameneng si inak ed karakel na agawad duay agew. aminet kontra ed panagbilay. nantitipon kami ya singa siwsiw ya naangpuay ina. iyakis mi man anggapoy unsabin tulong. manugaog si atsik balet singa maermen ya kansiyon no walay inatey. akatungatunga ray angkekelag nin agagik ta agdani natatalusan no anto layan kikipasen. say liknay eras so manari ed kabukbukuran da. manukok may bulirek, walay petang to may mikaduad utit. anonotan komay inyamot kon fruitcake ya inter na suki min intsik ed dagupan. abalkot na plastik. nilak so abong mi inanap ko. wadman nin atapilay ambasan kawekawes. tinawag koray agagik singakami utot ya mankikitkit na keso. apaer so eras mi. limmaak ed pugaro ta angalaak na dangla sikatoy ibalkes kod samay agik ya walay petang to. anengneng koy inak ya naimasmasay daiset. asiplog met lay imis so aping ton matibtibunek no unelek et singa mongolian kompleto balet so ngipen to.

dakel so taytay ya naanor mairap so biyahi, apultot so anapan mi. anggapoy pangalaan mi kanen mi. mimikan kami labat kendi antik piniriton inasin tan baaw labat so kanen min agew-agew. say kawes mi apilatpilat la, ambalebaleng so abong ta siritan dan amina sukong tan akaseksek so angub na tai duweg baka ed eleng min naynay.

naliknak met iray ansasakit ya nengneng daray kakapinsan ko no oras na panangan. wala rad lamisaan ; sikami balet walad datal ya akaluspak o akakamarang. no maminsan buntukan dakami pukel na manok insan ira manelekan. agko ibabaga ed si inang ko tan ta giyeraen tora. no masamit so sira mi itdan mira balet no sikara ag-ira mangiter. agkomet napukpukan irayay agagik ya mansalita no arum ya.

“kuyang nayari mikerew na sabaw na manok” derewan dakami met na duaran yaong.
anggapoy laman to wala labat so nabilangbilang ya mantaptapew ya bulong na marunggay .balet aliwan samay balibalin, maar-aron panangiter. mabetbet labat ya ketketen koy dilak ya iyakis kod labi no akinet asagmak mi ‘yan bilay. say karakepan to singa kami saksakey ya sana-agi lapur sayan irap. ag-ira nalilingo ya dapuan dakami na lima ta...awey no antoy gawaen mi....on antukasi gawaen mo?